Nieuws

04 Jun 2018 Boze mensen in het team?
Boosheid is een van de basisemoties van de mens en ontstaat bijvoorbeeld doordat iemand over je grens is gegaan, wanneer je het gevoel hebt dat iets niet loopt zoals je wilt, of doordat je geen vat kunt krijgen op de situatie. Boosheid heeft in oorsprong een beschermende functie tegen een mogelijke bedreiging. Je lichaam reageert direct op een situatie die voor jou bedreigend of stressvol voelt. Het lichaam maakt adrenaline aan die het mogelijk maakt om onze overlevingsstrategieën in te zetten zoals vechten, verstarren of vluchten.

Primaire en secundaire emoties

We maken onderscheid tussen primaire en secundaire emoties. Primaire emoties zijn de emoties die je beschermen tegen een bedreigende situatie en die leiden tot een directe reactie of actie. Denk aan een toeterende auto waarvan je schrikt of een hond dat met ontblote tanden en laag grommend op je afkomt. In beide gevallen reageer je primair. Secundaire emoties zijn de emoties die meer aan de oppervlakte liggen en door gedachten bepaald worden. Ze zijn vaak bedoeld om de primaire emoties niet te hoeven voelen. Boze reacties worden gezien als secundaire reactie. In het geval van iemand die zijn baan en team van trouwe collega’s verliest, is boos en maakt verwijten om de onderliggende pijn van de scheiding van zijn collega’s en zijn werk niet te hoeven voelen.


Van vechtende collega’s naar een goede samenwerking

We zien in organisaties regelmatig secundaire emoties voorbij komen. Wanneer het voor de betreffende mensen niet helder is wat de daadwerkelijke pijn is, lijden deze emoties tot conflicten die steeds groter worden of heel lang sudderen. Soms is zo’n secundaire emotie heel individueel gebonden. Een medewerker voelt zich bijvoorbeeld geïntimideerd door zijn collega. De medewerker had een dominante vader en heeft als kind daar angst bij gevoeld (primair) en geleerd om daar heel gedwee en meegaand op te reageren. De dominante collega roept onbewust bij de medewerker dezelfde reactie op. de medewerker reageert daar gedwee en meegaand op, maar voelt zich daar niet prettig bij. Hij begint te klagen over de dominante collega. Hij zoekt naar manier om onbewust de controle terug te krijgen door te focussen op de fouten die de dominante collega maakt. De twee beginnen zich te irriteren aan elkaar en vinden van alles van elkaar. In het meest slechte geval, wordt dit gedrag steeds erger totdat ze niet meer met elkaar kunnen samenwerken. Zelfs bij collega’s waard it al in een ver stadium is kunnen enkele sessies al voldoende zijn om de samenwerking te herstellen. Uit de praktijk blijkt dat ze zelfs bijzonder goed kunnen samenwerken, indien ze weten waar hun pijn zit en ze elkaars kwaliteiten gaan waarderen in plaats als bedreigend te zien. Hiervoor is het wel nodig om het onbewuste proces bewust te maken.


Oorzaak van boosheid
Boosheid kan in zeldzame gevallen een gevolg van een ziekte zijn, maar is vaker een reactie op de beleving van de situatie. Er zijn echter ook mensen die hun woede of boosheid niet in de hand kunnen houden. Dit kan leiden tot gewelddadig gedrag, waardoor deze mensen vaak in de problemen komen. Dat kunnen financiële problemen zijn (als gevolg van het vernielen van kostbare goederen), maar ook relatieproblemen of problemen met justitie of met Veilig Thuis vanwege huiselijk geweld. Dit gedrag is een psychische aandoening en wordt gerekend tot de impulscontrolestoornissen. De periodieke explosieve stoornis, oppositionele gedragsstoornis, en antisociale gedragsstoornis zijn daar een voorbeeld van.


Kinderen en boosheid

Bij jonge kinderen kan boosheid regelmatig voor komen. Het hoort tot de ontwikkelingsfase van het jonge kind, waarin emotieregulering nog onvoldoende is ontwikkeld. In de loop van de ontwikkeling blijkt soms dat de executieve functies van kinderen niet goed functioneren waardoor dagelijkse activiteiten niet vanzelfsprekend zijn. Als gevolg hiervan kunnen boze reacties ontstaan in situaties waarin zij de controle of het overzicht kwijtraken. Het kan ook voorkomen dat kinderen woedeaanvallen ontwikkelen na een ingrijpende gebeurtenis, zoals scheiding of het overlijden van een familielid. Vaak wordt dit beïnvloed door een combinatie van aanleg en omgevingsfactoren.


Bij jongeren kan de puberteit een belangrijke rol spelen bij het ontstaan en in stand blijven van boze of agressieve reacties. Dat kan worden veroorzaakt door (faal) angst of de veranderende relaties met ouders, vrienden en de samenleving. Prof. dr. Bram Orobio de Castro is hoogleraar ontwikkelingspsychologie aan de Universiteit van Utrecht. Hij probeert met zijn onderzoek oorzaken van agressief gedrag bij kinderen en jongeren te verklaren en effectieve methodieken te ontwikkelen om dit soort gedrag tegen te gaan. Het is belangrijk, zegt hij, om per kind te bekijken wat er aan het gedrag ten grondslag ligt: Wat zijn de kwetsbaarheden? Hoe verlopen de denkprocessen? Op welke manier wordt het kind opgevoed? En in welke context? Het is belangrijk om de patronen die daaraan ten grondslag liggen, te ontdekken, bij voorkeur samen met de ouders en de school. Volgens Bram Orobio de Castro kunnen kinderen snel het label van een agressieve gedragsstoornis opgeplakt krijgen (ODD of CD), maar in feite zegt dit niets meer dan dat het kind agressief gedrag vertoont. Het zegt niets over de oorzaken en die kunnen erg divers zijn. Liever zou hij een onderscheid maken tussen kinderen die reactief en proactief reageren met agressie. Veruit de grootste groep bestaat uit kinderen die reactief reageren doordat ze een probleem hebben in het interpreteren van een situatie. Zij reageren verkeerd en hebben dat niet onder controle. Proactieve kinderen gebruiken hun gedrag om een doel te bereiken, zijn dus berekenend en voelen niet echt mee met de ander. Beiden krijgen nu hetzelfde label, terwijl ze toch heel anders in elkaar zitten en een andere manier van begeleiding nodig hebben.


Emoties kalmeren met milde aandacht
Volgens Thich Nhat Hanh is het bedwingen of uiten van boosheid niet de juiste manier om met boosheid om te gaan. Hij is van mening dat we vaak lijden onder de emotie van boosheid, die persoonlijke groei kan onderdrukken en de gezondheid kan schaden. Volgens hem zijn er manieren om los te komen van boosheid. Men moet dan wel bereid zijn om de boosheid te erkennen en er bewuste aandacht aan geven, om te oefenen en de negatieve energie van woede om te zetten in de positieve energie van begrip en mededogen. Dit kan worden bereikt door het versterken van mindfull handelen, mediteren en diep naar onszelf kijken.

Auteur Deborah smulders met dank aan bron John Stolvoort, Psychosociaal